1.5. Көптаңбалы сандарды жазбаша қосу және азайту

Бағанмен (жазбаша) қосу және азайту — көптаңбалы сандарды разряд бойынша, оңнан солға қарай есептеу тәсілі.

Есіңде сақта:

1. Сандарды разряд астына разряд жазамыз: бірліктерді бірліктердің, ондықтарды ондықтардың, жүздіктерді жүздіктердің, мыңдықтарды мыңдықтардың астына, т.с.с. Сандар оң жақ шетінен тураланады.

2. Қосу: бірліктерді бірліктерге, ондықтарды ондықтарға, т.с.с. қосамыз. Разрядта $10$ не одан көп шықса, бірліктерін жазып, $1$-ді келесі разрядқа тасымалдаймыз («ойда сақтаймыз»).

3. Азайту: бірліктерден бірліктерді, ондықтардан ондықтарды, т.с.с. азайтамыз. Цифр жетпесе, көрші үлкен разрядтан $1$ бірлік «қарызға аламыз»: ол разряд $1$-ге кемиді, ал біздің разрядқа $10$ қосылады.

4. Көрші разрядта $0$ тұрса, қарызды нөлі жоқ ең жақын разрядтан аламыз, ал аралықтағы нөлдердің әрқайсысы $9$ болады.

5. Тексеру кері амалмен: қосындыдан бір қосылғышты азайтсақ, екінші қосылғыш шығады; айырма мен азайтқыштың қосындысы азайғышқа тең болады.

Мысал 1: $28\,743 + 1\,427$. Бірліктер: $3 + 7 = 10$, $0$ жазып, $1$ тасымалдаймыз. Ондықтар: . Жүздіктер: , жазып, тасымалдаймыз. Мыңдықтар: , жазып, тасымалдаймыз. Он мыңдықтар: . Жауабы: .

Мысал 2: $40\,003 - 352$. Бірліктерде $3 - 2 = 1$. Ондықтарда $0$, ал $5$ азайту керек: қарызды он мыңдықтардан аламыз — $$ он мыңдық болады, мыңдықтар мен жүздіктер болады, ондықтарда . Сонда , , , . Жауабы: . .

Жиі қате: сандарды сол жақтан тураланып жазу (разряд астына разряд емес); тасымалдаған $1$-ді ұмыту; азайтуда кіші цифрдан үлкенін алудың орнына үлкенінен кішісін алу; қарыз алғаннан кейін нөлдердің $9$-ға айналатынын ұмыту.