2.2. Көптаңбалы санды бір таңбалы санға көбейту және бөлу

Жазбаша (бағанмен) көбейту — көптаңбалы санды бір таңбалы санға разряд бойынша, оңнан солға қарай көбейту. Бұрышпен бөлу — көптаңбалы санды бір таңбалы санға жоғары разрядтан бастап, солдан оңға қарай бөлу.

Есіңде сақта:

1. Көбейту: бір таңбалы көбейткішті бірліктердің астына жазамыз. Алдымен бірліктерді, сосын ондықтарды, жүздіктерді, т.с.с. көбейтеміз. Көбейтіндіде $10$ не одан көп шықса, бірліктерін жазып, ондықтарын келесі разрядқа тасымалдаймыз (келесі разрядтың көбейтіндісіне қосамыз).

2. Көбейткіште $0$ цифры тұрса, $0 \cdot a = 0$, бірақ тасымалданған сан болса, оны жазамыз: $7\,001 \cdot 5 = 35\,005$, $20\,202 \cdot 3 = 60\,606$.

3. Бөлу: алдымен алғашқы толымсыз бөлінгішті табамыз (бөлгіштен кіші емес ең алғашқы сан) — ол бөліндідегі цифрлар санын анықтайды. Мысалы, $5\,712 : 7$: алғашқы толымсыз бөлінгіш — $57$ жүздік, демек бөліндіде $3$ цифр болады.

4. Кезекті разрядтың саны бөлгіштен кіші болса, бөліндіге $0$ жазамыз да, келесі цифрды түсіреміз: $18\,009 : 3 = 6\,003$, $90\,018 : 9 = 10\,002$.

5. Қалдықпен бөлу: қалдық әрқашан бөлгіштен кіші болады. Тексеру: бөлінді $\cdot$ бөлгіш $+$ қалдық $=$ бөлінгіш. Қалдықсыз бөлуді көбейту арқылы тексереміз.

Мысал 1: $4\,738 \cdot 6$. $8 \cdot 6 = 48$: $8$ жазып, $4$ тасымалдаймыз. $3$: жазып, тасымалдаймыз. : жазып, тасымалдаймыз. . Жауабы: .

Мысал 2: $5\,908 : 5$. $5 : 5 = 1$; $9 : 5 = 1$ (қалд. ); ; (қалд. ). Жауабы: (қалд. ). .

Жиі қате: тасымалданған санды қосуды ұмыту; бөліндінің ортасындағы $0$-ді жазбай кету ($18\,009 : 3 = 603$ деп жазу); қалдықты бөлгіштен үлкен немесе тең қалдыру.