2.10. Өзендегі қозғалыс

Өзенде су белгілі бір бағытқа ағады, ал көлде су ағынсыз. Сондықтан өзенде жүзген қайықтың жылдамдығы оның қай бағытқа жүзгеніне байланысты.

Меншікті жылдамдық — қайықтың, катердің, жүзгіштің тұнық (ағынсыз) судағы, мысалы, көлдегі жылдамдығы. Ағыс жылдамдығы — өзендегі судың өзінің жылдамдығы.

Негізгі ережелер:

1. Ағыспен жылдамдық = меншікті жылдамдық + ағыс жылдамдығы.

2. Ағысқа қарсы жылдамдық = меншікті жылдамдық − ағыс жылдамдығы.

3. Салдың (меншікті жылдамдығы жоқ дененің) жылдамдығы ағыс жылдамдығына тең. Көлде қайық меншікті жылдамдығымен жүзеді.

4. Ағыс жылдамдығы = (ағыспен жылдамдық − ағысқа қарсы жылдамдық) : $2$.

5. Меншікті жылдамдық = (ағыспен жылдамдық + ағысқа қарсы жылдамдық) : $2$.

Ағыспен және ағысқа қарсы жылдамдықтардың айырмасы ағыстың екі есесіне тең, себебі ағыс бір жағында қосылып, екінші жағында азайтылады.

Мысал 1: Меншікті жылдамдығы $17$ км/сағ катер ағыс жылдамдығы $3$ км/сағ өзенде ағыспен $2$ сағат жүзді. Жылдамдығы $17 + 3 = 20$ км/сағ, жолы $20 \cdot 2 = 40$ км.

Суретте катердің меншікті жылдамдығы $17$ (катердің нұсқары) мен ағыс жылдамдығы $3$ (көк нұсқар) бір бағытта, сондықтан олар қосылады: $17 + 3 = 20$.

Мысал 2: Қайықтың ағыспен жылдамдығы $15$ км/сағ, ағысқа қарсы $9$ км/сағ. Ағыс: $(15 - 9) : 2 = 3$ км/сағ, меншікті жылдамдық: $(15 + 9) : 2 = 12$ км/сағ. , .

Суретте жоғарғы жолақ — ағыспен жылдамдық $12 + 3 = 15$, ортаңғысы — меншікті жылдамдық $12$, төменгісі — ағысқа қарсы жылдамдық $12 - 3 = 9$. Айырмасы $15 - 9 = 6$ — ағыстың екі есесі.

Мысал 3: Екі қайық өзенде бір-біріне қарсы жүзсе, біреуіне ағыс қосылып, екіншісінен сол ағыс азайтылады. Сондықтан жақындасу жылдамдығы олардың меншікті жылдамдықтарының қосындысына тең: ағыс жылдамдығы қажет емес.

Жиі қате: ағыспен жылдамдықтан ағысқа қарсы жылдамдыққа өткенде ағысты бір рет қана азайту. Шындығында екі рет азайту керек: $15 - 3 = 12$ (меншікті), $12 - 3 = 9$ (ағысқа қарсы). Сондай-ақ айырманы $2$-ге бөлуді ұмытпаңдар.