7.2. Транспортир. Бұрыштарды өлшеу. Бұрыштарды салу

Транспортир — бұрыштарды өлшейтін және салатын құрал. Ол жарты шеңбер мен сызғыштан тұрады. Жарты шеңбердің центрі — транспортирдің центрі, ол сызғышта кішкене сызықшамен белгіленген.

Жарты шеңбердің бойында $0^\circ$-тан $180^\circ$-қа дейін градустық шкала сызылған. Шкаланың әр кіші бөлігі $1^\circ$-қа тең; $5^\circ$ сайын ұзындау, $10^\circ$ сайын ұзын сызықша тұрады және сан жазылады. Шкалада екі қатар сан бар: біреуі сол жақ ұшындағы $0$-ден, екіншісі оң жақ ұшындағы $0$-ден басталады. Бір сызықшаның тұсындағы екі санның қосындысы әрқашан $180$.

Бұрышты өлшеу ережесі:

1. Транспортирдің центрін бұрыштың төбесіне дәл қоямыз.

2. Бұрыштың бір қабырғасын шкаланың $0$ белгісі арқылы өткіземіз.

3. Екінші қабырғаның тұсындағы санды сол $0$ тұрған қатардан оқимыз — бұл бұрыштың градустық өлшемі.

4. Егер ешбір қабырға $0$ арқылы өтпесе, екі қабырғаның тұсындағы сандарды бір қатардан оқып, үлкенінен кішісін азайтамыз.

Бұрышты салу: бір сәулені ($BA$) жүргіземіз; транспортирдің центрін $B$-ға қойып, $BA$-ны $0$ арқылы өткіземіз; сол $0$-дің қатарынан керек санды тауып, тұсына нүкте қоямыз; $B$ мен осы нүкте арқылы екінші сәулені жүргіземіз.

1-мысал: $OA$ сол жақтағы $0$ арқылы өтеді — бұл сыртқы (қара) қатар. $OB$ сыртқы қатарда $120$-дан кейінгі $5$-тік сызықшаның тұсында: $\angle AOB = 125^\circ$. Ішкі қатардағы — басқа қатардың саны ().

Суретте осы өлшеу көрсетілген.

2-мысал: $\angle KLM = 40^\circ$ салу. $LK$ сәулесі оң жақтағы $0$ арқылы өтеді — ішкі (көк) қатар. Ішкі қатардағы $40$-тың тұсына нүктесін қойып, сәулесін жүргіземіз.

Суретте $LK$ сәулесі және $M$ нүктесі көрсетілген.

3-мысал: ешбір қабырға $0$ арқылы өтпейді. Ішкі қатар бойынша $OA$ — $30$, $OB$ — $105$: $\angle AOB = 105 - 30 = 75^\circ$ (сыртқы қатар бойынша да: ).

Суретте транспортир қисайтып қойылған.

Жиі қателер: санды басқа қатардан оқу ($75^\circ$ орнына $105^\circ$); центрді төбеге қоймау; қабырға $0$ арқылы өтпесе де, тұсындағы санды бірден жауап деп алу; екі қабырғаның сандарын әртүрлі қатардан алу.